Zwangerschap leidt tot blijdschap en verwachting van een nieuw leven. Groot is dan ook het verdriet wanneer een kindje levenloos geboren wordt of vlak na de geboorte overlijdt.

Vanaf 24 weken zwangerschap is het verplicht een baby aan te geven bij de burgerlijke stand. Bij een zwangerschap korter dan 24 weken mag dat ook maar is het niet verplicht. Tegenwoordig nemen prille ouders steeds vaker het besluit hun onvoldragen baby, jonger dan 24 weken, aan te geven. Het is het formeel erkennen van het bestaan van hun kind, mede doordat het gepaard gaat met enkele formele handelingen. Het kind komt in het geboorteregister en desgewenst in het trouwboekje. Baby's die bij een zwangerschap van 24 weken of langer geboren worden, moeten aangegeven worden en komen altijd in het geboorteregister en het trouwboekje (als de ouders gehuwd zijn).

Bij dezelfde gang naar het gemeentehuis kan ook het overlijden van de baby gemeld worden. Dit hoeft niet per se door de uitvaartverzorger te gebeuren, de vader of iemand anders die weet heeft van het overlijden, mag dit ook doen. Hierbij is een 'verklaring van overlijden' van een arts nodig. De ambtenaar maakt een 'akte van overlijden' op. Desgewenst krijgt degene die aangifte doet daar een uittreksel van mee. Ook schrijft de ambtenaar een 'verlof tot begraven of cremeren' uit. Deze wordt voorafgaand aan de begrafenis of crematie afgegeven aan het personeel van de begraafplaats of crematorium. Bij afwezigheid van dit document mag de begrafenis of crematie wettelijk niet plaatsvinden.

Ten opzichte van vroeger is er veel verbeterd in de omgang met (de ouders van) een overleden baby. Bijvoorbeeld:

• De wettelijke erkenning van vruchten jonger dan 24 weken door de mogelijkheid aangifte te doen van geboorte en overlijden.
• De meeste verzekeringsmaatschappijen vergoeden nu ook de uitvaart van een baby die nog geen 24 weken gedragen is. Het is niet helemaal duidelijk vanaf hoeveel weken zwangerschap zij dit doen maar meestal houden ze 16 weken aan.
• In het ziekenhuis doet men alle moeite om ouders op hun eigen manier en in eigen tempo afscheid te laten nemen van hun baby. De moeder mag de baby regelmatig bij zich hebben, veel ziekenhuizen werken samen met Stichting Make a Memory. Zij vervaardigen foto’s voor familie van ernstig zieke, stervende of overleden baby’s vanaf 24 weken zwangerschap en kinderen tot en met 16 jaar: www.makeamemory.nl.
• Door de moderne technieken zijn er meer mogelijkheden tot thuisopbaring.
• Er is veel keuze in materialen zoals speciaal kinderrouwdrukwerk, kistjes, mandjes, wikkeldoeken, kleine urnen en grafmonumenten.
• Er zijn veel zelfhulporganisaties, mogelijkheden tot lotgenotencontact en informatieve websites gekomen waar ouders informatie, erkenning en steun kunnen krijgen.

Op zich kunnen we begrijpen dat mensen eens moeten sterven. Zolang dat in de 'juiste volgorde' gaat (de oudsten het eerst) kunnen we er enigszins mee leven. Maar mensen die naar ons gevoel te vroeg doodgaan daar kunnen we veel moeilijker mee omgaan, vooral als het kinderen betreft. Als een baby, kind of jongere overlijdt, is het enige wat we nog kunnen doen voor dit kind, de uitvaart regelen op een manier die bij hem of haar en bij onszelf past. Het kan een eerste stap zijn in het rouwproces. Mensen die het niet kunnen of mogen doen op hun eigen manier zijn hier vaak nog jarenlang boos over en komen vaak niet aan hun verdriet toe.

We laten hier een deel zien van de mogelijkheden die er zijn. Het is niet uitputtend en er worden ook steeds nieuwe producten ontwikkeld.

• Rouwdrukwerk en advertenties
• Teksten
• Kistje, mandje, wikkeldoek
• Opbaren
• Bloemen
• Vervoer
• De afscheidsdienst
• Muziek
• Foto's, video
• Begrafenis of crematie
• Urn en grafmonument

Er is tegenwoordig een grote keus in rouwdrukwerk voor baby's en kinderen. Cantharus, een bedrijf dat gespecialiseerd is in rouwdrukwerk, heeft zelfs een speciaal boek met voorbeelden van rouwbrieven bij het sterven van kinderen en jongeren.

Veel ouders kiezen er voor om zelf iets te ontwerpen. Heel vaak wordt bij baby's op de voorzijde van de kaart gekozen voor een afdruk van de handjes en/of de voetjes. Broertjes of zusjes kunnen een mooie tekening maken of het gekozen geboortekaartje wordt in aangepaste vorm gebruikt. Ook kan gekozen worden voor een kaartje uit een bestaande collectie zoals de kabouter van Ram Card, of een beertje uit de collectie van Silentio. Cantharus heeft voor kinderen en jongeren rouwbrieven met bijvoorbeeld afbeeldingen van paarden of favoriete sporten. Een andere manier van 'aanzeggen' is een advertentie in de krant. Vrij kostbaar maar anderzijds wordt een grote groep mensen bereikt. Bij de advertentie in de krant worden ook vaak afbeeldingen gebruikt die meteen duidelijk maken dat het hierbij om een baby of kind gaat.

Meestal wordt een passende korte tekst of een gedicht gezocht voor boven de rouwkaart en de advertentie. Soms een persoonlijke tekst, een andere keer enkele regels uit een kinderboek. Voorbeelden zijn te vinden in hoofdstuk 6 van het boek 'Als je woorden zoekt' van Riet Fiddelaers-Jaspers.

Bij een kinderdienst is het fijn om te kunnen beschikken over teksten die passen bij het verlies van een jong leven. Er zijn diverse publicaties die een handreiking bieden. Ze zijn allemaal beschikbaar bij Uitvaartbureau Jan Fiddelaers. De uitvaartbegeleider zorgt er voor dat u deze boekjes kunt gebruiken en kan eventueel ook tips en adviezen geven.

Het meest gebruikte boekje is 'Als vlinders spreken konden' van Yvonne van Emmerik. Hierin staan met name gedichten en ook een enkel verhaal. Ze zijn ingedeeld op gebruik per leeftijd: vanaf peuters en kleuters tot jongeren. Ze gaan over verlies van ouders, opa en oma, broer of zus of vriendje. Paul Warmerdam en Anna Konings schreven de bundel 'UitZicht' met gedichten over de dood in ons leven. Een ander boek is 'Waar ben je, zie jij me nog?' van Riet Fiddelaers-Jaspers. Hierin staan bestaande verhalen en sprookjes over de dood, gedichten en gedichten die kinderen zelf gemaakt hebben. Het laatste hoofdstuk bevat verhalen die speciaal voor een afscheidsdienst gemaakt zijn en die met een kleine aanpassing passend zijn voor uw eigen situatie.

Speciaal voor het overlijden van (te vroeg geboren) baby's schreef Yvonne van Emmerik het kleine gedichtenboekje 'Roerloos'. Ook Ina Sipkes de Smit publiceerde in 1999 een gedichtenbundel rondom verlies van jong leven 'De letters van je naam staan in mijn hart geschreven'.

De laatste jaren heeft er veel ontwikkeling plaatsgevonden op het gebied van babykistjes en mandjes. Eenvoudige vurenhouten kistjes, kistjes met ingelegde figuren en bekleding met dezelfde figuren, de prachtige kleine cocon van Radboud Spruit en zijn Boswitje. Er zijn rieten mandjes zoals dit prachtige handbeklede mandje van Truus Oelers, het eenvoudiger mandje van de Bogra en (zelf) beschilderde kistjes. Bij jongeren wordt soms de airbrushtechniek gebruikt of wordt de kist beschilderd in de kleuren van de favoriete voetbalclub. Begraven in een kistje of mandje is niet wettelijk verplicht. Er zijn ook prachtige afscheidsmandjes zoals de wikkelcocon.

De meeste ouders kiezen ervoor om hun baby of kind thuis op te baren op het eigen kamertje. Er zijn speciale koelingen beschikbaar voor kinderkistjes of om in het wiegje of bed te gebruiken. Je kunt dan op ieder gewenst moment bij je kind zijn en hoeft daarbij met niemand rekening te houden. Het kind ligt in de vertrouwde omgeving. Ook voor broertjes of zusjes is dit fijn. De meeste kinderen voelen zich daarbij meer op hun gemak dan in een rouwcentrum. Kinderen die op bezoek komen, ervaren het ook als een veilige omgeving.

In een rouwcentrum opbaren kan ook. Meestal wordt het kind omringd door eigen attributen, zoals knuffels, speelgoed en tekeningen van andere kinderen. Zo krijgt het toch iets vertrouwds.

Bloemisten maken voor baby's en kinderen veelal bijzondere grafstukjes. Met name bloemstukjes in de vorm van een hart en/of met een knuffel zijn populair. Overigens worden, wanneer het kinderen betreft, ook vaak zelf stukken gemaakt al dan niet met veldbloemen, zonnebloemen of roosjes.

Het is wettelijk niet verplicht om een overledene met een rouwauto te vervoeren. Bij baby's en kleine kinderen nemen ouders dan ook vaak het kistje mee op schoot in de eigen auto.

Er zijn ook andere, duurdere alternatieven. Er is een bedrijf dat een speciale baby- of kinderrouwauto te huur heeft, waarbij de ouders mee kunnen rijden en die ook voor de andere kinderen aantrekkelijk vormgegeven is.

Op de laatste uitvaartbeurs werd een bus gepresenteerd waar een kist of kistje in kan staan en de rest van de familie kan plaatsnemen.

Vroeger werd bij katholieken voor kinderen een zogenaamde Engelenmis gehouden. Ook nu zijn afscheidsdiensten voor baby's en kinderen meestal aangepast aan de jonge leeftijd. Naast gebruik van bijbelse teksten zoals 'Kleine dochter van Jairus' worden ook gedichten, sprookjes en verhalen gebruikt (zie bij teksten). Ook delen uit kinder- of prentenboeken kunnen worden voorgelezen zoals 'Derk Das blijft altijd bij ons' of een van de dierenverhalen van Toon Tellegen.

Bij afscheidsdiensten van jongeren spelen vrienden en vriendinnen vaak een grote rol. Met zelfgeschreven gedichten, door zelf muziek te maken, muziek te kiezen, een erehaag te vormen.

Wanneer andere kinderen aanwezig zijn, zijn niet alleen geschikte teksten voor kinderen belangrijk maar ook dat de kinderen op andere manieren betrokken worden. Ze kunnen helpen met het dragen van de bloemen, tekeningen maken, een kaarsje aansteken of een knuffel of bloem op het kistje leggen.

Het loslaten van het overleden kindje wordt met kinderen vaak symbolisch gedaan door na de dienst samen ballonnen op te laten waaraan de kinderen eventueel hun eigen kaartje gehangen hebben. Een schepje aarde op de kist gooien of bellen blazen bij het graf zijn ook symbolische handelingen die veel indruk maken bij kinderen.

Bij de uitvaart van baby's en kinderen wordt meestal gebruik gemaakt van aangepaste muziek. Bij baby's en kleine kinderen gebruikt men vaak wiege- of kinderliedjes. Ook 'Tears in heaven' van Eric Clapton en 'De steen' gezongen door Paul de Leeuw zijn zeer toepasselijk. Uitvaartbureau Jan Fiddelaers heeft lijsten met muzieksuggesties voor baby- en kinder diensten. De meeste van de cd's zijn ook in huis.

Bij oudere kinderen en bij jongeren speelt de hedendaagse muziek vaak een grote rol. Daarin wordt voor de jeugd verwoord wat ze zelf soms niet kunnen zeggen: de liefde, het verdriet, het verlangen, het gemis, de wens dat alles anders gelopen zou zijn. De muziekkeuze is erg afhankelijk van de populaire muziek van dat moment. Er zijn wel enkele artiesten die al jaren populair zijn zoals Marco Borsato die veel liedjes heeft die toepasselijk zijn bij een afscheid, Volumia, Queen en City to City. Ook voor deze muziek zijn suggesties en soms ook de cd's voor handen.

Wanneer er sprake is van een kerkelijke uitvaart, is het van belang om vooraf te informeren of er cd's gebruikt mogen worden. Dat is niet altijd het geval. Soms mag het helemaal niet, soms alleen instrumentaal, soms alleen voor en na de dienst. Slechts een enkele pastor maakt geen bezwaar. Bij diensten in het crematorium is er meestal geen probleem wat muziekkeuze betreft. Bij het crematorium is vrijwel altijd een muziekcollectie aanwezig. Maar juist van die sterk wisselende moderne muziek, hebben ze meestal niet alles in huis. Steeds minder in feite omdat mensen zoveel gebruik maken van het branden van eigen cd's en vaak een complete cd met de gewenste muziek aanleveren.

Ook wordt er steeds meer gebruik gemaakt van het laten maken van een cd van de muziek van de uitvaartdienst compleet met een speciaal hoesje. Waar vroeger door het crematorium één bandje of cd van de complete dienst gemaakt werd voor de familie, kiest men er tegenwoordig vaak voor om in beperkte oplage een muziekcd te laten maken voor naaste familie en vrienden. Voorop het hoesje staat een foto van degene die overleden is met geboorte- en overlijdensdatum, een afbeelding van het prentje of van iets anders dat typerend was voor het overleden kind. Er zijn speciale bedrijven die dit kunnen regelen maar veelal is er ook een kennis die of familielid dat een cd kan branden en met de computer een prachtig hoesje kan maken.

Steeds meer wordt gebruik gemaakt van foto's en video om dingen vast te leggen. Het is ook belangrijk om na te denken wat de functie later kan zijn. Wellicht heb je zelf geen behoefte aan een foto van je overleden kind en hou je het liever in gedachten zoals het was. Maar broertjes of zusjes kunnen er later naar vragen en dan ben je misschien blij dat je toch foto's hebt laten maken. Als je er zelf geen behoefte aan hebt, kun je ze wegleggen en er nooit meer naar kijken. Maar je zult blij zijn dat je ze toch hebt laten maken wanneer een van de andere kinderen er, misschien jaren later, om vraagt.

Dat geldt ook voor een video-opname van de afscheidsdienst. De andere kinderen zijn er bij, of soms niet, als ze nog te klein zijn of pas na het overlijden geboren worden. Maar erbij aanwezig of niet, ze missen een heleboel van wat er gebeurt. Later zullen ze zich misschien afvragen hoe de dienst precies ging, hoe ze gereageerd hebben, wie er allemaal waren. Dan is een videoband ideaal. Ook voor kinderen die hun overleden broertje of zusje nooit gekend hebben. Ook deze kinderen gaan later vaak 'op zoek' naar hun overleden broer of zusje.

Dus bij het besluit van wel of geen foto's of video is niet alleen je eigen behoefte van belang maar ook de mogelijke toekomstige behoefte van de andere kinderen.

Ook hier zijn weer speciale bedrijven die foto's of videofilm maken maar de meeste families hebben wel iemand in de eigen kennissenkring die dit voor hun wil doen. Wanneer er in de kerk gefotografeerd of gefilmd wordt, is het raadzaam om even vooraf met de pastor te overleggen.

De keuze voor een begrafenis of crematie van een kind is heel persoonlijk. Veel ouders hebben er behoefte aan om een plek te hebben waar ze later naar toe kunnen gaan. Maar die mogelijkheid is er tegenwoordig ook bij cremeren. Sommige begraafplaatsen hebben, naast een urnenmuur, ook urnengraven.

De meeste begraafplaatsen hebben een speciaal kindergedeelte waar de jong gestorven kinderen bij elkaar begraven worden. Soms zijn ouders hier aan strenge voorschriften gehouden omdat op sommige begraafplaatsen iedereen dezelfde grafsteen moet hebben. Zeker bij kinderen hebben ouders vaak de behoefte om iets heel persoonlijks uit te kiezen. Ook wordt het niet altijd toegestaan dat allerlei attributen bij het grafje neergelegd worden zoals knuffels en speelgoed.

Bij cremeren komen de ouders voor de keuze wat er met de as gebeurt. Hierbij zijn diverse mogelijkheden. Zie hiervoor de informatie bij rubriek 'De uitvaart' bij 'Begrafenis of crematie'. Ook crematoria kennen vaak speciale kinderstrooiveldjes.

Zowel grafsteenfabrikanten, steenhouwers als kunstenaars maken speciale grafmonumenten voor kinderen. Bijvoorbeeld Wim en Ghisleen Bakker-Bartels uit Gennep, maken in samenspraak met ouders gedenkstenen. Ook een bedrijf als 'De Steenklip' heeft kindermonumenten in de vaste collectie zoals deze in de vorm van een beertje.

Er zijn speciale kinderurnen, meestal veel kleiner in omvang omdat de hoeveelheid as ook veel minder is. Ook kinderurnen zijn zowel te vinden in de vaste collectie van aanbieders als speciaal gemaakt door diverse kunstenaars.