Wanneer iemand is overleden, wordt hij of zij voor de laatste keer verzorgd. De meeste mensen die sterven zijn schoon en daarom is de laatste verzorging meestal meer een ritueel dan een echt noodzakelijke wasbeurt. Bovendien vormt het lichaam van nature een soort beschermlaagje dat er juist door flink te wassen weer af zou gaan. Daarom wordt een overledene licht gewassen en krijgt hij of zij schone kleren aan.
Wanneer een overledene niet schoon is, bijvoorbeeld omdat hij of zij een ongeluk heeft gehad, onder het bloed zit of urine of ontlasting heeft laten lopen dan is een goede wasbeurt natuurlijk wel belangrijk.

De verzorging kan thuis gebeuren of in de verzorgingsruimte van het rouwcentrum. De familie kan de verzorging zelf doen, in samenwerking met de uitvaartbegeleider of het overlaten aan de uitvaartbegeleider. Het is afhankelijk van de wensen van de familie wat er moet gebeuren.

Kleren
De familie kiest uiteraard de kleren die de overledene aankrijgt. Advies is om kleren mee te geven waar de overledene zich altijd prettig in voelde. Als opa altijd een hekel had aan dat stijve, nette pak waarom zou je hem daar na zijn dood nog mee plagen? Bovendien is het voor kinderen die op rouwbezoek komen veel fijner als ze de overledene zoveel mogelijk kunnen zien als de persoon die ze gekend hebben. Dus als papa altijd sportieve kleren aanhad, dan kan hij het beste ook in sportieve kleren opgebaard worden. Soms is zelfs een pyjama te verkiezen boven het nette pak. Als de kleinkinderen opa, vanwege zijn ziekbed, al maanden alleen maar in pyjama gezien hebben, dan kan het voor hen raar overkomen als opa ineens weer kleren aanheeft. Het is het mooiste als er kleding met lange mouwen aan wordt gedaan. Iemand die overleden is kan namelijk wat blauwe plekken op de armen hebben.
Schoenen worden meestal niet aangedaan, wel sokken. Dames hebben vaak panty's aan hoewel begraafplaatsen liever niet zien dat mensen synthetische stoffen aanhebben vanwege het milieuaspect.

Wie doet de verzorging?
Wie de laatste verzorging doet, is een besluit van de nabestaanden. er zijn vele varianten mogelijk.

• De familie doet de verzorging helemaal zelf.
• De familie doet de verzorging zelf maar vraagt aan de uitvaartbegeleider om er bij te blijven en zo nodig aanwijzingen te geven.
• Familieleden doen de verzorging samen met de uitvaartbegeleider.
• De uitvaartbegeleider doet de verzorging in aanwezigheid van familieleden.
• Bij de verzorging is niemand van de familie aanwezig.

In al deze varianten is het zowel mogelijk om de verzorging thuis te doen of in het rouwcentrum.

Wat moet er gebeuren?
De kleren of het nachtgoed van de overledene worden uitgedaan en teruggegeven aan de familie. De overledene wordt gewassen. Naar wens van de familie gebeurt dit met zijn of haar vertrouwde zeep, washandje en handdoek of met materialen die de uitvaartbegeleider meebrengt. Wanneer de overledene een pacemaker heeft en een crematie voorzien is, moet de pacemaker weggehaald worden. Dit doet de uitvaartbegeleider.

De kleren worden aangedaan. Naar wens van de familie krijgt de overledene sieraden en horloge om, de bril op en worden eventuele belangrijke attributen toegevoegd (een wandelstok, foto, voetbal, knuffeldieren).

De haren worden in orde gemaakt. Soms beperkt zich dit tot kammen, met name bij dames vergt het kapsel meer tijd en aandacht. Met behulp van (informatie van) de familie wordt geprobeerd het kapsel zoveel mogelijk in de staat terug te brengen zoals men de overledene kende. De scheiding aan de juiste kant, netjes of juist een beetje speels, glad of krullen. Een foto kan daarbij zeer behulpzaam zijn.

Wanneer iemand een gebit heeft, wordt dit zo snel mogelijk weer ingebracht in de mond. Juist bij de mond is het van belang dat die in orde is. Soms moeten er wat hulpmiddelen gebruikt worden om te zorgen dat de mond van de overledene er weer vertrouwd uitziet. Dat kan bijvoorbeeld een kinsteun zijn zodat de mond dicht blijft.

Soms worden de handen gevouwen en een enkele keer krijgt de overledene een rozenkrans tussen de vingers. Eigenlijk gebeurt dit alleen nog maar bij oudere mensen. Meestal worden de handen over elkaar heen gelegd.

De overledene kan meteen in de kist opgebaard worden maar dat is niet strikt noodzakelijk. Ook in het rouwcentrum is het mogelijk om zonder kist op te baren. De overledene ligt dan op een baar, gewoon met de kleren aan. De familie kan er voor kiezen om eerst zonder kist op te baren en bijvoorbeeld de laatste dag of dagen in de kist. Dan kan iedereen wennen aan het feit dat er echt afscheid genomen moet worden.
Bij thuisopbaring wordt er meestal voor gekozen om op bed op te baren en wordt de overledene de avond voor de uitvaart of pas vlak voor de uitvaart in de kist gelegd. Om koel te blijven krijgt de overledene een bedkoeling. Bij erg warm weer kan een airconditionair bijgeplaatst worden.

Naar wens van de familie blijft de overledene thuis of wordt hij of zij overgebracht naar een rouwcentrum. Soms kiest de familie voor een combinatie en blijft de overledene de eerste dagen thuis om de laatste dag of dagen naar het rouwcentrum te gaan. Soms kiest men hiervoor om langzaam te wennen aan het afscheid of om te voorkomen dat mensen die men niet goed kent allemaal thuis op bezoek komen. Deze worden dan uitgenodigd in het rouwcentrum afscheid te nemen.

Thuis
Bij het opbaren thuis wordt een kamer in orde gemaakt als rouwkamer. Bij kinderen is het vrijwel altijd hun eigen kamertje en bij baby's de babykamer. Dat is voor de andere kinderen die op bezoek komen ook vertrouwd. Het overleden kindje wordt in eigen bed of wieg opgebaard met bijvoorbeeld het lievelingsdekbed van PSV of een geliefd stripfiguur. Andere kinderen kunnen in en uit lopen en tekeningen of knuffels op het bed leggen.

Volwassenen kunnen niet altijd op de eigen slaapkamer opgebaard worden. De logeerkamer wordt in orde gemaakt, een kantoor, de serre of soms zelfs de garage. Een enkele keer krijgt de overledene een plekje in de huiskamer. Er zijn schermen beschikbaar om de ruimte in orde te maken. In de huiskamer worden de schermen gebruikt omdat niet iedereen het prettig vindt om meteen met een dode geconfronteerd te worden. Sommige mensen willen wel een condoleancebezoek brengen maar liever de overledene niet zien. Ook dit moet gerespecteerd worden.

Om de overledene koel te houden wordt meestal een bedkoeling gebruikt. Die wordt op het matras geplaatst. Er komt een laken op en daarop leggen we de overledene. Bij warm weer wordt airconditioning gebruikt.

De uitvaartbegeleider controleert minstens een keer per dag of alles nog in orde is. Wanneer de familie twijfelt of alles nog goed gaat, mag altijd gebeld worden en komt er zo snel mogelijk iemand kijken. Er kan altijd nog beslist worden of een overledene alsnog overgebracht wordt naar het rouwcentrum of eerder in de kist gelegd wordt dan gepland.

Verzorgingshuis
In een aantal verzorgingshuizen is het mogelijk dat de overledene op de eigen kamer wordt opgebaard. Meestal brengt dit extra kosten met zich mee dus het is van belang om vooraf te informeren.

Rouwcentrum of mortuarium
De overledene kan ook overgebracht worden naar een rouwcentrum of mortuarium in de regio. Welk dat is, bepaalt de familie. De sfeer en ook de bezoektijden zijn niet overal hetzelfde dus het is van belang om hiernaar te informeren of te gaan kijken. Bij sommige rouwcentra zijn strikte bezoektijden waar niet van af geweken wordt. Ook worden soms extra kosten gerekend wanneer men op bezoek komt buiten de officiële tijden.
Veel mortuaria, met name de mortuaria die gekoppeld zijn aan verzorgingshuizen, beschikken slechts over een zeer kleine opbaarruimte en nauwelijks of geen plek om even samen koffie te drinken. Ook de inrichting is zeer verschillend, van zeer onpersoonlijk en kil tot een warme, vriendelijke sfeer. Het rouwbezoek neemt een belangrijke plaats in in het afscheid nemen, dus het is van belang om zorgvuldig na te gaan hoe de omstandigheden in het mortuarium zijn. Soms kun je beter een paar kilometer verder rijden omdat daar wel een rouwcentrum is dat aan je wensen voldoet. Het is steeds vaker mogelijk een overledene op te baren in een rouwcentrum waarbij de overledene onbeperkt bezocht kan worden. Zie bijvoorbeeld bij 'Rouwhuiskamer'

Aan de Spoorlaan 9c te Heeze staat het Centrum voor Afscheid en Rouw van Uitvaartbureau Jan Fiddelaers. Het is een rouwcentrum dat volledig voldoet aan de eisen van deze tijd. U voelt er zich welkom en u zult er zich over verbazen hoe warm de sfeer in een rouwcentrum kan zijn.

Er is een ontvangstruimte met ruime zitgelegenheid waar bezoekers koffie, thee of iets fris aangeboden krijgen. Kinderen zullen onmiddellijk de speeltafel ontdekken met tekenmaterialen en spelletjes. Ter plekke worden nieuwe kunstwerken gemaakt die direct bij de overledene gelegd kunnen worden. U kunt even acclimatiseren en uw eigen tempo bepalen bij het afscheid nemen.

De overledene is opgebaard in de rouwkamer. U wordt er dus niet onmiddellijk mee geconfronteerd. Sommige mensen en zeker kinderen hebben even tijd nodig alvorens te gaan kijken. In de rouwkamer staan ook stoelen. U kunt dus ook even bij de overledene gaan zitten en rustig afscheid nemen. Ook staat er een tafeltje om foto's of andere voorwerpen neer te zetten en er hangt een prikbord waar bijvoorbeeld tekeningen opgehangen kunnen worden. Er zijn geen vaste bezoektijden, deze worden in onderlinge afspraak vastgesteld.

In deze huiselijke omgeving kan de overledene tussen overlijden en uitvaart verblijven wanneer om welke redenen dan ook thuisopbaring niet mogelijk is terwijl de familie dat wel zou willen. De voordelen van opbaren in een rouwcentrum en opbaren thuis worden hierbij gecombineerd. De overledene kan 24 uur per dag bezocht worden, zonder afspraak vooraf. Ook zijn voorzieningen aanwezig wanneer men wil blijven waken, zoals een keukentje en een douche. De rouwhuiskamer is zeer sfeervol en kan door de familie naar eigen behoeften verder worden aangekleed met persoonlijke dingen zoals foto's, voorwerpen, bloemen, knuffels enzovoort. De rouwhuiskamer is toegankelijk met een eigen sleutel waarvan de familie twee exemplaren krijgt.

Er zijn geen vaste bezoektijden in Rouwcentrum Fiddelaers. De bezoektijden worden in samenspraak met de familie afgesproken. Wanneer een naaste de behoefte heeft om toch even tussendoor te komen, kan dit altijd telefonisch afgesproken worden. Ook uitvaartondernemingen uit de regio kunnen gebruik maken van het rouwcentrum in Heeze. Bezoektijden worden ook dan in overleg vastgesteld.

Afscheid nemen, het bezoeken van een overledene, zijn een belangrijke stappen in het rouwproces. Je gelooft pas werkelijk dat iemand dood is, wanneer je dit met eigen ogen hebt kunnen vaststellen. Voor kinderen is het helemaal noodzakelijk dat ze concreet ervaren dat iemand dood is, dat hij niet meer praat, er een beetje anders uit ziet, koud is en niet meer kan bewegen.

Wanneer iemand ernstig verminkt is, wordt om bovenstaande redenen alles in het werk gesteld om hem of haar toch toonbaar te maken zodat afscheid nemen mogelijk is. Al is het maar een deel van het lichaam waarvan men afscheid kan nemen, bijvoorbeeld een hand. Met moderne technieken is heel veel mogelijk. Toch is het in sommige gevallen niet raadzaam of zelfs onmogelijk om van het lichaam afscheid te nemen. Bijvoorbeeld als iemand pas na lange tijd dood gevonden wordt of iemand die in het buitenland overlijdt en pas na enkele weken overgevlogen wordt. Of bij zeer ernstige verminking waarbij het lichaam totaal niet herkenbaar is (bij totale verbranding of wanneer iemand onder de trein is gekomen). Dan wordt er afscheid genomen van de gesloten kist waar bijvoorbeeld een foto op gezet wordt.

Overigens zijn dit uitzonderingsgevallen. Onze ervaring is dat het vrijwel altijd mogelijk is om op een of andere manier afscheid te nemen.